ZE WSTĘPU

Niniejsza publikacja w zamierzeniu jej autorów wpisuje się w dyskusję środowisk naukowych i samorządów gminnych nad realnymi i potencjalnymi komplikacjami i ograniczeniami, jakie rozwojowi społeczno-gospodarczemu obszarów wiejskich niesie ze sobą Europejska Sieć Ekologiczna Natura 2000. Opracowanie stanowi z jednej strony pokłosie konferencji „Wpływ obszarów Natura 2000 na rozwój gmin wiejskich - impuls czy hamulec”, zorganizowanej przez IRWiR PAN przy współudziale Fundacji „Europejski Fundusz Rozwoju Wsi Polskiej”, Związku Gmin Wiejskich RP oraz Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi, z drugiej zaś jest wynikiem realizowanego w latach 2008-2011 przez zespół pod kierownictwem prof. Marka Kłodzińskiego i dr Artura Bołtromiuka projektu badawczego nr 11001204 „Społeczno-gospodarcze uwarunkowania zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich objętych siecią Natura 2000 na terenie Zielonych Płuc Polski”, finansowanego przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju.
Celem publikacji jest pogłębienie wiedzy o procesach społeczno-gospodarczych, jakie zachodzą w gminach objętych siecią Natura 2000, oraz o działaniach, które należy podjąć, aby samorządy nie traktowały tej sieci w kategoriach kolejnego, dość kłopotliwego i kosztownego w realizacji obowiązku. Ponieważ jednym z ważniejszych założeń przy tworzeniu obszarów Natura 2000 jest dążenie nie tyle do blokowania rozwoju, ile do ukierunkowania go tak, aby nie zagrażał środowisku przyrodniczemu, potrzeb-na jest więc społeczna debata na temat, jak powyższą ideę przenieść na codzienną praktykę życia gmin wiejskich. Obszary chronione są zazwyczaj zlokalizowane tam, gdzie występują: duża lesistość, mała liczba mieszkańców (trendy depopulacyjne), słabe gleby, a także niedostatecznie rozwinięta infrastruktura komunikacyjna oraz przedsiębiorczość. Na takich terenach często dochodzi do konfliktów na tle gospodarowania zasobami przyrodniczymi, niejednokrotnie brakuje także środków na rozwój. Przyjęto założenie, iż chcąc, aby sieć Natura 2000 nie była odbierana tylko jako system zakazów i nakazów, należy dążyć do kompromisowych rozwiązań, uwzględniających argumentację zarówno lokalnych społeczności, jak i obrońców przyrody.
W trzech pierwszych rozdziałach znalazły się najważniejsze tezy i wnioski opracowań zespołu badawczego projektu opublikowanych w nr 1 kwartalnika „Wieś i Rolnictwo” z 2010 roku, a także głosy z niezwykle ożywionej i ciekawej dyskusji konferencyjnej zarówno przedstawicieli środowiska naukowego, krajowej administracji zajmującej się wdrażaniem i zarządzaniem siecią Natura 2000, jak i reprezentantów samorządów gmin, na których terenie obszary „naturowe” zostały zlokalizowane. Książka dostarcza zatem informacji o sytuacji społeczno-gospodarczej gmin objętych siecią Natura 2000, płynących zarówno z badań naukowych, jak i z bezpośrednio relacji wójtów, którzy na co dzień borykają się z lokalnymi problemami ochrony środowiska. Poruszono w niej wiele zagadnień nurtujących wiejskie społeczności, a wśród nich: propozycje stworzenia funduszu środowiskowego, który rekompensowałby gminom ponoszone koszty ochrony środowiska przyrodniczego i utracone korzyści związane m.in. z ograniczeniem inwestycji; problem ograniczenia uprawnień własnościowych właścicieli gruntów na terenie sieci Natura 2000 i zmniejszenia wartości takich gruntów; skuteczność ekonomicznych, edukacyjnych i informacyjnych narzędzi kształtowania społecznych postaw akceptacji ochrony przyrody; kwestię nierekompensowanych kosztów transakcyjnych ponoszonych przez podmioty funkcjonując na obszarach Natura 2000; wyrażane obawy przedstawicieli samorządów o rzeczywistą partycypację w tworzeniu planów ochrony obszarów „naturowych” oraz wątpliwości co do uwzględniania opinii lokalnych interesów gospodarczych i społecznych. Należy podkreślić, że zabierający głos w dyskusji wójtowie jawili się nie tyle jako nieprzejednani przeciwnicy sieci Natura 2000, ile raczej zwolennicy racjonalnej gospodarki zasobami środowiska przyrodniczego. Wsłuchując się uważnie w opinie przedstawicieli samorządów, można wysnuć wniosek, że nie akceptują oni jednorazowych rekompensat. Zamiast „ryby” chcieliby dostać „wędkę” w postaci gwarancji, wskazówek i wsparcia w tworzeniu nowych miejsc pracy na terenie gmin. Rozwój turystyki to trochę za mało, aby w sposób znaczący ożywić lokalną gospodarkę. Potrzebne jest wsparcie nie tylko finansowe, ale i budowa programów promujących rozwój pozarolniczej przedsiębiorczości.
Kolejne rozdziały książki zawierają studia przypadków, dotyczące różnych aspektów funkcjonowania sieci Natura 2000 w Polsce, opracowane przez członków zespołu badawczego projektu oraz zaproszonych do współpracy autorów, zajmujących się analizą zjawisk społeczno-ekonomicznych na pograniczu gospodarka — społeczeństwo — środowisko. Znalazły się tu zagadnienia z zakresu inwestycji turystycznych, gospodarki rolnej, rynku pracy pozarolniczej, funkcjonowania samorządów lokalnych, edukacji ekologicznej, współpracy na rzecz środowiska w ramach lokalnych grup działania i innych organizacji pozarządowych. Wiele miejsca poświęcono także omówieniu roli i znaczenia parków narodowych w budowie i utrzymywaniu właściwych relacji społecznych na obszarach sieci Natura 2000. W podsumowaniu podjęto próbę przedstawienia wniosków i rekomendacji co do możliwości zrównoważonego rozwoju obszarów wiejskich objętych siecią „naturową” oraz zawarto reasumpcję problemów, na jakie ów rozwój napotyka, będącą wynikiem ponaddwuletnich badań nad tym zagadnieniem zespołu grantowego.

 Pobierz spis treści     Poleć znajomemu     Drukuj