Rozwój gospodarczy jest procesem zmian. Powstają wciąż nowe produkty, odkrycia, wynalazki. Wzrasta liczba ludności, także ich wiedza, umiejętności pogłębione o doświadczenie własne i minionych pokoleń. Wciąż rosną też ludzkie potrzeby z jednej strony tworzone na zasadzie naśladownictwa, a z drugiej wykreowane przez samych ludzi, ich dążenie do postępu, wzrostu dobrobytu, ale też przez snobizm, reklamę, ulotną przyjemność posiadania.

Wytwarzając coraz więcej coraz bardziej nowoczesnych dóbr dla coraz większej populacji, człowiek nie nauczył się jednak podstawowego z punktu widzenia długookresowej równowagi, a właściwego dla procesów przyrodniczych, funkcjonowania w warunkach zamkniętego cyklu przemiany materii, zasilanego odnawialną energią słońca, w którym śmierć jest początkiem bądź przedłużeniem innego życia, a koniec jednego etapu inauguruje kolejny. Działalności człowieka w takim cyklu nie da się zamknąć. U podstaw jego wytwórczej aktywności leży pozyskiwanie i przetwarzanie w dużej mierze nieodnawialnych minerałów przy wykorzystywaniu głównie nieodnawialnych zasobów energetycznych. Wytworzone produkty z kolei w znakomitej większości nie podlegają już dalszemu przetworzeniu, zalegając składowiska i wysypiska odpadów, gdzie ich rozkład może trwać setki lat. W przypadku zasobów odnawialnych skala ich zużycia jest tak duża, że razem z emisją zanieczyszczeń przekracza już 1,5 raza eksploatacyjną pojemność środowiska. Jeśli dotychczasowe trendy będą kontynuowane przy obecnie rozpoznanych zasobach, w perspektywie obecnego pokolenia całkowitemu wyczerpaniu ulegną rezerwy miedzi, cynku, ołowiu. Dwie trzecie ludzkiej populacji będzie odczuwało niedobór wody. W perspektywie około dwudziestu lat przekroczony zostanie szczyt wydobycia ropy naftowej. Już obecnie następuje ograniczanie eksportu metali ziem rzadkich. Wspólnota ludzka staje wobec coraz bliższej perspektywy bezwzględnego wyczerpania coraz większej części surowców. Nasuwa to pytanie: czy współczesny świat jest przygotowany do działania w warunkach bezwzględnego ograniczenia dostępności zasobów? Jest ono jednym z podstawowych pytań niniejszej pracy.

Naruszenie ekologicznej równowagi, której przejawem obok bezwzględnego wyczerpywania zasobów jest też wiele innych czynników, jak ogromna skala zanieczyszczeń wody, ziemi, powietrza, skutkująca pogorszeniem ich jakości i naturalnej produktywności, zanikanie bioróżnorodności, deforestacja, zmiany klimatyczne, osiągnęło rozmiary globalne. W takim wymiarze muszą być więc podejmowane działania równoważące. Zestawienie narastających zagrożeń i podejmowanych przeciwdziałań jest jednak głęboko asymetryczne. Ta asymetria jest dodatkowo pogłębiana strukturalną nierównowagą światowej gospodarki i kolejnymi gospodarczymi kryzysami. Świat, mimo pewnych osiągnięć, jak powstrzymanie zaniku warstwy ozonowej w atmosferze, nie wypracował adekwatnych struktur instytucjonalnych ani mechanizmów pozwalających na skuteczne ograniczanie ekologicznych zagrożeń rozwoju gospodarczego. Wielką szansą intelektualnego ożywienia problematyki ochrony środowiska na przełomie lat 80. i 90. XX wieku była wypracowana w tym okresie koncepcja zrównoważonego i trwałego rozwoju. Trafna identyfikacja problemów ani kluczowych zadań zmierzających do przywracania ekologicznej równowagi i zapewnienia zrównoważonego rozwoju wespół z instrumentami realizacji nie wystarczyły jednak do zapewnienia jej wdrożeniowego sukcesu. Nie uwzględniała ona bowiem mapy gospodarczych i politycznych interesów, na których mogłaby się oprzeć. Odwołanie do uniwersalnych wartości cywilizacyjnych okazało się zbyt słabe w konfrontacji z bardzo szybko rosnącymi w siłę interesami korporacji transnarodowych, marginalizując rolę państwa w gospodarce, dotychczas najważniejszego strażnika interesów środowiska naturalnego i potęgującego się konsumpcjonizmu. Świat nie dysponuje możliwościami skutecznej kontroli zanieczyszczeń ani też skutecznej egzekucji podjętych ustaleń. Działania w tym zakresie są w dalszym ciągu fragmentaryczne, zbiurokratyzowane i opóźnione. Nie ma instytucji zdolnej do narzucenia i wyegzekwowania niezbędnych minimalnych standardów ochrony środowiska, a są one niezbędne. Tylko, czy w perspektywie obecnego pokolenia mają szansę powstać i efektywnie funkcjonować? Jakie są możliwości przywrócenia coraz mocniej naruszanej ekologicznej nierównowagi?

Narastanie problemów ochrony środowiska, daleko wykraczających poza granice poszczególnych państw, pozostaje w bezpośrednim związku z szybkim rozwojem procesów globalizacji. Liberalizacja rynków, znoszenie barier międzynarodowej wymiany, swoboda przepływów kapitałowych, transferu zysków, rewolucja informatyczna umożliwiająca powszechny dostęp do informacji przy znikomych kosztach otworzyły przed narodami świata nigdy wcześniej niespotykane możliwości dostępu do rynków, kapitałów, do rozwojowej pomocy ze strony wysoko rozwiniętych krajów i międzynarodowych organizacji czy też do poznania innych kultur i idei. Społeczeństwa potrafiące skorzystać z otwierających się szans zyskały nowe miejsca pracy, nowe techniki produkcji i rozwiązania organizacyjne, postęp medyczny, wzrost dochodów, ale też i nowe wzorce konsumpcji. Swoboda i niskie czy wręcz zerowe koszty dostępu do informacji, przekazywanych obrazów i emocji w warunkach szerokiego umiędzynarodowienia produkcji, dystrybucji, marketingu stały się dogodną płaszczyzną upowszechniania wzorców nastawionych na jej wciąż nowe produkty. Z konieczności jest ona zatem nietrwała, otwiera drogę do dalszej ekspansji sprzedażowej, wspieranej wciąż rozwijanymi technikami marketingu i manipulacji ludzkimi potrzebami. Wysoka nietrwała konsumpcja to ciągła presja na zasoby środowiska naturalnego, to trwały impuls do jego przyspieszonej degradacji. Otwieranie nowych rynków wzmocniło też procesy mikroekonomicznej konkurencji, podejmowanej na skalę globalną, otwierając zarazem drogę do ekspansji korporacji transnarodowych. Swoboda przemieszczania kapitału, produktów i jego komponentów ukazała na nowo i w jeszcze ostrzejszym świetle kwestię ekologicznych zewnętrznych kosztów rozwoju, związaną ze wzrostem ich skali. Konkurencja o kapitał rozciągnięta została także na sferę środowiska naturalnego i moralnego hazardu związanego z świadomym ograniczaniem wymogów jego ochrony.

Nierównowaga ekologiczna, procesy ekonomicznej globalizacji ukazały jednocześnie nieostosowanie dotychczasowych struktur gospodarczych do nowych wyzwań rozwojowych. Liberalizacji rynków, wymiany handlowej, swobodzie przepływów kapitałowych nie towarzyszy otwarcie rynku pracy. Niektóre z nich nie są objęte rynkową swobodą kształtowania kursów walutowych. Wciąż utrzymują się bariery wymiany produktów rolnych. Globalna skala działalności nie idzie w parze z krystalizowaniem się globalnej racjonalności ani globalną efektywnością alokacji kapitału. Wszystko to powoduje, że wciąż mamy do czynienia z globalizacją niekompletną. Oddala to jeszcze bardziej perspektywę kierowania się ideą zrównoważonego rozwoju. Ograniczone możliwości przepływu pracowników pomiędzy krajami substytuowane są wyższymi przepływami kapitału w postaci procesów outsourcingu i offshoringu. Produkcja przenoszona jest tam, gdzie są niższe koszty pracy i bardziej elastyczny rynek, niższe podatki, niższe wymogi ochrony środowiska. Rozczłonkowuje to i rozprasza geograficznie proces produkcji, zwiększając skalę towarowych przewozów. Rosnący transport zaopatrzeniowy generuje dodatkowe zapotrzebowanie na jego środki, a także na nośniki energii zapewniające jego funkcjonowanie, czemu towarzyszy wzrost kosztów zewnętrznych w postaci emisji gazów cieplarnianych i innych zanieczyszczeń. Koszty niepełnej globalizacji przerzucane zostają na środowisko naturalne.

Niedostosowanie struktur gospodarczych do nowych wyzwań rozwojowych jest też źródłem wielu innych problemów destabilizujących gospodarkę światową, odbijając się negatywnie na środowisku naturalnym. Swobodny dostęp do globalnego rynku sprawił, że wiele krajów, w tym przede wszystkim Chiny, zyskało nadzwyczajne możliwości rozwoju eksportu i wzrostu gospodarczego, wykorzystując wewnętrzne przewagi konkurencyjne oraz politykę kursową zaniżającą wartość waluty krajowej. Z kolei brak dostatecznej gospodarczej elastyczności wobec zachodzących zmian i kumulujących się dysproporcji krajów wysoko rozwiniętych, w tym Stanów Zjednoczonych, powoduje, że gospodarka światowa od wielu lat utrzymuje się w sytuacji pogłębiającej się strukturalnej nierównowagi - handlowej, kursowej, dochodowej, powiększanej dodatkowo bardzo wysokim i wciąż narastającym długiem publicznym tych krajów, pochłaniającym coraz wyższe koszty jego obsługi. W warunkach swobody przepływów kapitałowych o wielkiej skali wszystko to razem tworzy sprzyjający grunt do działań spekulacyjnych, okresowo poważnie destabilizujących procesy gospodarcze. Rosnąca gospodarcza niestabilność zmusza w tej sytuacji do koncentracji w pierwszej kolejności na gospodarczym i finansowym bezpieczeństwie, na sprawach bieżących. Potrzeby środowiska naturalnego, o ile nie przybierają formy ekologicznych katastrof, spychane są na dalszy plan bądź odsuwane w czasie.

Większość jego zagrożeń znana jest i identyfikowana od lat. W sposób, który najszerzej przebił się do społecznej świadomości, zostało to ujęte w znanym raporcie Klubu Rzymskiego Granice wzrostu. W międzyczasie zmieniały się uwarunkowania rozwoju gospodarczego, ale też i podjęto wiele działań wspierających i podtrzymujących środowisko naturalne. Jednocześnie zachodziły daleko idące zmiany w procesach demograficznych, mechanizmach rozwojowych, poziomie i strukturze rozwoju gospodarczego. Kształtowały się one pod przemożnym wpływem procesów globalizacji. Nasuwa to potrzebę aktualizacji spojrzenia na megatrendy rozwoju gospodarczego pod kątem możliwych kierunków zmian, jak i jego relacji ze środowiskiem i ich wpływie na zachodzące procesy. Postawione pytania i problemy skłaniają do sformułowania i poddania naukowej weryfikacji następujące hipotezy:

• Czy współczesny zglobalizowany świat trwale przekroczył granice pojemności eksploatacyjnej środowiska?
• Czy współczesny zglobalizowany świat posiada adekwatne mechanizmy przywracania naruszonej ekologicznej i rozwojowej równowagi?
• Czy współczesny zglobalizowany świat wypracował mechanizmy działania w warunkach bezwzględnej ograniczoności zasobów?

Weryfikacja tych hipotez ma na celu zwrócenie się ku przyszłości, ku strategicznemu myśleniu nie tylko o przyczynach, ale także o szansach środowiska naturalnego na niedopuszczenie do przejścia od stanu naruszonej równowagi do ekologicznej katastrofy. Wiąże się z tym wiele pytań pochodnych, formułowanych pod kątem perspektyw na przyszłość zarówno środowiska naturalnego, jak i gospodarki światowej. Tych pojęć nie da się już traktować rozłącznie. Pytania te dotyczą takich kwestii jak:

• Jakie czynniki związane z procesami globalizacji odgrywają kluczową rolę w intensyfikacji oddziaływania na środowisko?
• Czy procesy globalizacji mogą sprzyjać dbałości o sprawy środowiska naturalnego i racjonalnej gospodarce jego zasobami? W jakich warunkach?
• Czy globalna konkurencja i związane z nią procesy dostosowawcze otwierają drogę do powstania przesłanek racjonalności globalnej, określających też kierunki alokacji kapitału?
• Czy współczesny świat posiada adekwatne instytucje i wypracowane mechanizmy chroniące środowisko naturalne i przeciwdziałające generowaniu negatywnych efektów zewnętrznych? Jak powinny być one wspierane finansowo?
• Na ile procesy gospodarcze w warunkach globalnej konkurencji i konieczności równoległej dbałości o środowisko naturalne mogą być procesami żywiołowymi, a na ile opierać się mają na podejściu kreacjonistycznym, świadomym kształtowaniu kierunków rozwoju gospodarczego?
• Czy współczesny świat dysponuje prawidłowymi miernikami rozwoju uwzględniającymi krąg jego najważniejszych czynników?
• Czy postęp techniczny może zapewnić ekologiczną równowagę?
• Jakie są konsekwencje ekologicznych wyzwań świata dla teorii ekonomii?
• Jakie są najbardziej prawdopodobne scenariusze globalnego rozwoju w perspektywie kilkudziesięciu lat?

Odpowiedzi na te i inne pytania sformułowane w pracy prowadzą do fundamentalnego wyzwania dla świata, które bardzo trafnie ujmuje Ernst von Weizsacker, członek Klubu Rzymskiego, były szef Wuppertal Institute for Climate, Environment and Energy. Jego zdaniem, albo wspólnota ludzka wykorzysta swą wiedzę i umiejętności, aby zmienić swoje podejście do środowiska, albo też środowisko zmieni swe relacje z człowiekiem. W pierwszym przypadku wyzwaniem jest wykorzystanie zakumulowanej przez setki lat wiedzy z zakresu fizyki, chemii, inżynierii, biologii, handlu, biznesu, prawa, do zdecydowanej redukcji presji na środowisko naturalne. Niepodjęcie tego wyzwania prowadzi do drugiego scenariusza, tj. redukcji ziemskich ekosystemów aż do osiągnięcia progu, kiedy ich odbudowa nie będzie możliwa. Nie wiadomo, co może się zdarzyć później. Czy możliwe są inne scenariusze wydarzeń? Na pewno tak. Kilka z nich zostało przedstawionych w niniejszej pracy.

 Pobierz spis treści     Poleć znajomemu     Drukuj